Tomek: Pierwszym autorem, który przychodzi mi do głowy, gdy myślę o współczesnym poruszaniu motywów politycznych, jest Michał Protasiuk. W zbiorze opowiadań Anatomia pęknięcia z roku 2021 mamy historię marketingowców prowadzących kampanie wyborcze w niedalekiej przyszłości oraz próbę zastanowienia się nad tym, jak to będzie wyglądało, gdy doprowadzimy do ekstremum zależności między sondażami a przekazem generowanym przez kandydatów.

Aktywni politycznie są też bohaterowie Dzieci jednej pajęczycy Olgi Niziołek – i co ciekawe, są tam postaci stojące po obu stronach „frontu”. Z jednej strony mamy przedstawicieli establishmentu, którzy widzą postępującą katastrofę ekologiczną, ale podejmowane przez nich pozorne próby ratowania sytuacji nic nie dają, i zachowują się, jak politycy ery korporacji – szukają winnego. A z drugiej strony mamy „zwykłych mieszkańców”, którzy widząc, jak jest źle, wychodzą na ulice, biorą udział w protestach i angażują się, nawet jeśli w podziękowaniu za to policja zapuka do ich drzwi.

Próbuję sobie teraz przypomnieć inne utwory, w których bohaterowie prowadzą aktywną działalność polityczną, ale które nie są umiejscowione w jakiejś konkretnej dawnej epoce ani nie dotyczą wojen między fantastycznymi krainami. Trudno mi zaliczyć elementy polityczne jako jakiś istotny czynnik czy to w Algorytmie wojny Michała Cholewy, czy w Opowieściach z meekhańskiego pogranicza Roberta M. Wegnera.

Niby wydawało się, że mamy modę na cyberpunk czy też podejście, że nawet gdy jakieś historie opowiadają o czasach mitycznych bądź o dalekiej przyszłości, to ich bohaterami są postaci współczesne – ale skoro te postaci nie angażują się w życie polityczne (mimo że często polityka dotyka je bardzo mocno), to, czy to nie jest właśnie wyrazem tego, jak to widzimy współcześnie? Że jednak polityka jest tym obszarem passe, którym wstyd się zajmować? Szczególnie to widać, gdy wracam do numeru socjologicznego „Białego Kruka” – bohaterowie tych tekstów doświadczają różnych rzeczywistości politycznych, mniej lub bardziej dystopijnych, ale są bardziej przedmiotami tej rzeczywistości niż podmiotami.

Żyją w tych światach, stykają się z codziennymi problemami i nawet potrafią je identyfikować, ale nie zastanawiają się nad ich przyczynami i nie mają potrzeby, żeby cokolwiek zmieniać.

Podsumowując – uważam, że polskie powieści mają bardzo dużo polityki, ale rzadko kiedy jest ona w centrum albo jest czymś więcej niż nakreśleniem realiów, bez większych przemyśleń na jej temat. A co wy o tym sądzicie?

Kurczak: Zaczynając od końca, przeczytałem ostatnio parę antologii: Harde bestie, Fantastyczne pióra i socjologicznego „Białego Kruka”. Mam zupełnie inne odczucie niż Tomek. Zwłaszcza w Bestiach sporo lokalnego urban fantasy, ale kurczę, mam wrażenie, że Polska to tylko teatralne dekoracje. Z chlubnym wyjątkiem Marty Kisiel, która swoją fantastyczną wędrówkę zaczyna od realnego problemu (bezpieczeństwo na drogach), cała reszta równie dobrze mogłaby się dziać gdziekolwiek. Tu jakieś PRL-owskie osiedle, tam kawałek miasta, jakaś wiocha pod Krakowem, o której trudno powiedzieć, czy jest w XXI, czy XIX wieku. Zamiana tych dekoracji na Francję, Bałkany czy Burkina Faso zupełnie nie zmieniłaby tych opowieści. Szczytem jest tekst o miodożercy, który bierze historię zakorzenioną bardzo mocno w kulturze USA i jeden do jednego przekłada na polską prowincję. Żeby mówić o zaangażowaniu, trzeba najpierw przestać ignorować rzeczywistość. Chciałbym przeczytać historię o wilkołaku wypchniętym na śmieciówkę, o wampirze, który chce zrobić zęby na NFZ, czy o tym, co polscy nadnaturale robili o 21:37.

Czytałem ostatnio (średnie zresztą) opowiadanie Nnedi Okorafor, które obracało się wokół ocalenia manuskryptów z Timbuktu podczas zdobywania miasta przez islamistów. Historia świeża, temat bolesny i trudny – takich chcę więcej.

Uważam też, że to, czy na poziomie świata przedstawionego bohaterowie angażują się w politykę, jest zupełnie bez znaczenia dla tego, czy tekst jest zaangażowany. Bohaterowie Gry o tron non stop politykują, a tekst jako całość zaangażowany jest średnio. Tymczasem bohaterka Unauthorized Bread chce tylko naprawić swój piekarnik, a to jeden z najbardziej zaangażowanych tekstów, jakie czytałem.

Cranberry: To ciekawe, że politycznego zaangażowania spodziewasz się akurat po lokalnym urban fantasy w Hardych bestiach, podczas gdy ja na hasło „polityka w Bestiach” w pierwszej kolejności pomyślałam o Dlaczego nie ma klanu kruka Aleksandry Janusz, które – chociaż dzieje się nawet nie w domniemanym, ale alternatywnym (jeżeli czyta się uważnie) paleolicie – jest na wskroś polityczno-społeczną deklaracją na temat tego, jak społeczeństwa mogłyby wyglądać i jaki stosunek można mieć na przykład do ról płciowych czy niepełnosprawności. To nie jest według mnie w najmniejszym stopniu tylko „kryminalna historia z nadnaturalnym tłem”.

Nie zapominajmy też o najbardziej jednoznacznym politycznie Jak strącić drona domowym sposobem Krystyny Chodorowskiej, czyli opowiadaniu rozgrywającym się w bliskiej przyszłości, oddalonej o jedno pokolenie (bohaterka jako dziecko przeżyła obecną wojnę w Ukrainie i uchodźstwo). Toczący się w nim konflikt zbrojny jest kontynuacją obecnego, w takim sensie, w jakim obecny jest kontynuacją wszelkich imperialnych wojen Rosji.

Z książek wydanych w zeszłym roku, oprócz Dzieci jednej pajęczycy Olgi Niziołek, też politycznie i też o katastrofie klimatycznej mówi Wściek Magdaleny Salik. O ile Pajęczyca to już bardziej oddalona dystopia (niesprecyzowany moment w czasie, umowne miasto – choć ewidentnie „u nas”), o tyle Wściek jest cyberpunkiem bliskiego zasięgu, takim na wyciągnięcie ręki, gdzie odruchowo zakładamy, że dzieje się w przyszłości – głównie dlatego, że zastosowane w powieści polityczne (a jakże) próby zażegnania klimatycznej apokalipsy w naszej rzeczywistości w takim akurat kształcie się nie wydarzyły, a samo ocieplenie klimatu (jeszcze) nie przekroczyło kluczowego punktu zwrotnego. Ale to wszystko należy traktować znacznie bardziej jako eksperyment myślowy „tu i teraz, zaraz za rogiem” niż rozważania o przyszłości odległej. Również we Wścieku bohaterowie bezpośrednio angażują się w działalność polityczną lub zajmują w praktyce konkretne stanowisko polityczne, wykonując swój zawód (wskrzeszenie mamutów nie jest w świecie powieści osiągnięciem czysto naukowym, pozbawionym kontekstu – i jako takie jest komentowane przez postaci). Temat dominacji w Arktyce jest w tej chwili – podobnie jak we Wścieku – tematem z głównych stron portali informacyjnych.

Kurczak: Jeżeli Wściek ma być głosem literatury zaangażowanej, to jesteśmy zgubieni. Nie mówię tu w ogóle o jakości tej książki. To opowieść o zmianach klimatu rodem z Dzień dobry TVN. Zaangażowania czy pazura u niej tyle, ile młodości w Kubie Wojewódzkim.

Po pierwsze, to nie bohaterowie znajdują rozwiązanie – robi to za nich AI. Czyli spoczko, nic nie zmieniajmy, może uda się wypromptować rozwiązanie problemu. Po drugie, zmiana odbywa się w ramach systemu, który istnieje. To nie zmiana, to tuning. Nie naruszamy fundamentów schyłkowego kapitalizmu, tylko malujemy mu fasadę na zielono. Po trzecie, książka myśli o zmianie w polityce w kategoriach kampanii marketingowej i budowania poparcia. Że świat tak nie wygląda, wystarczy spojrzeć na górników czy myśliwych – w budowaniu poparcia szorują po dnie, a mają wszystkie przywileje, o których tylko zamarzyli, gdy pielęgniarki, które wszyscy poważają, nie mają żadnych. Wściek to fajnopolackie podejście do zmian klimatu – progresywne, ale tak nie za bardzo i żeby nikogo nie zdenerwować.

To już nawet Ministerstwo przyszłości Kima Stanleya Robinsona wydaje się ostrzejsze i bardziej radykalne w kreśleniu wizji wychodzenia z dupy, w której jesteśmy. Jest przy tym wielokrotnie lepiej zresearchowane i dokładniejsze (co stanowi zarówno wadę, jak i zaletę). Polska fantastyka zaangażowana ledwie dogania wydaną trzydzieści lat temu Przypowieść o siewcy Octavii E. Butler.

Wściek nie jest ani specjalnie dokładny, ani specjalnie radykalny. Ot, taka telewizja śniadaniowa wśród climate fiction. To nie jest powieść, jakiej potrzebujemy, lecz taka, na jaką zasługujemy.

Tomek: Tylko czy każda wizja przyszłości, mówienia o tym, co będzie, bądź o tym, co może być, musi być radykalna? Mówisz, że to jest „podejście rodem z TVN”, ale pojawianie się takich utworów świadczy właśnie o normalizowaniu poruszania „tych” tematów i pokazaniu, że można o nich mówić językiem zrozumiałym dla odbiorcy współczesnej popkultury.

Bo też jesteśmy przyzwyczajeni, że literatura często jest pisana z punktu widzenia postaci znajdujących się raczej na dole drabiny społecznej – zwykłych ludzi radzących sobie z mniej lub bardziej trudnymi czasami, niekiedy nawet jakoś usytuowanych (bo jednak postaci mogące sobie pozwolić na przeżywanie kolejnych rozdziałów książki, zamiast w tym czasie pracować zawodowo – to jednak jest status co najmniej średni).

Ale czy nie przydałoby się więcej właśnie rozpolitykowania, w postaci prozy traktującej o marketingowym kreowaniu polityki (co robił Michał Protasiuk w Fikcji politycznej) czy też bohaterów wykorzystujących i mniej lub bardziej popierających to, co się wokół nich dzieje? Bo jednak gdybyśmy mieli sprowadzać polityczność tylko do radykalizmu i progresywności, to trochę wracamy do lat dziewięćdziesiątych i „samotnych strzelców” walczących ze złem.

Wracamy do tematu odnoszenia się do współczesności – że bez przetwarzania jej, nie wychodzimy poza zamierzchłą przeszłość. Tylko wtedy trzeba do końca zasypać ten dziwaczny podział na „fantastykę” i „obyczajowość” i wiedzieć, że właściwe wykorzystanie obu daje niesamowite efekty. Dlatego bardzo mi przykro, kiedy takie książki – skierowane do starszego czytelnika, bo nie do końca czuję się kompetentny w wypowiadaniu się na temat literatury traktującej o wchodzeniu w dorosłość – jak Olga i osty Agnieszki Hałas giną na rynku, a rewelacyjne Samosiejki Dominiki Słowik są kompletnie ignorowane w środowisku i doceniane tylko poza nim.

Kurczak: A kto ma być radykalny, jak nie literatura? To zawsze tak działa, że im większe (budżetami i widownią) medium, tym bliżej środka i czystej rozrywki. Nikt nie oczekuje od M jak miłość, że będzie miało ostre zdanie na tematy społeczne. Nowe myśli zawsze przemieszczają się od niszy do głównego nurtu. Jeżeli w niszach (jak fantastyka) nowe idee są wyrażane ostrożnie i sporadycznie, to nigdy nie przebiją się dalej. Żeby seriale takie jak Severance czy Biały Lotos trafiły do masowej publiczności, najpierw w niszy musiały powstać zalążki tych myśli w wersji bardziej radykalnej. W drugą stronę to nie zadziała.

W tym akurat aspekcie bardzo lubię podział na fantastykę i mainstream. Zacytuję Davida Brina: „Kiedy inne gatunki mają obsesję »odwiecznych pytań«, SF mierzy się z możliwością, że nasze dzieci mogą mieć zupełnie inne problemy i priorytety niż my”. Kultura głównego nurtu jest niezdolna do krytycznej analizy zmian technologicznych (i wynikających z nich zmian społecznych), jakie nas czekają. Potrafi albo bezkrytycznie je przyjmować (jak Maciej „dr Oetker” Kawecki), albo odrzucać w całości (TikTok zje nasze dzieci). Dlatego właśnie tak bardzo potrzebujemy dziedzictwa SF i szerzej fantastyki.

Grzesiek: Zastanawiając się nad waszymi wypowiedziami, bardziej skłaniam się ku zdaniu Kurczaka, że fantastyka jak najbardziej może być radykalna. Jednocześnie boję się, że mogę tu wyjść na hipokrytę, bo sam w doborze tekstów do „Białego Kruka” jestem bardziej zachowawczy i co poniektórzy, jak np. Magdalena Anna Sakowska (która w Fudze. Powieści polifonicznej podejmowała problemy społeczne), muszą mnie czasem metaforycznie bić po łbie, wskazując, że dany tekst jest ważny, mimo iż ma ciężki ładunek. Wracając do tematu i patrząc między Tomkiem a Kurczakiem – zgadzam się, że przystępna forma Dzień dobry TVN pozwoli dotrzeć do większej liczby czytelników. Co akurat Wściek Magdaleny Salik pokazał, bo jego rozgłos rozszedł się bardziej i był widoczny w różnych mediach po premierze. Z drugiej strony faktycznie, jeśli wszystko będzie owinięte w przysłowiową bawełnę, to nie wywoła efektu, jaki autorzy zaangażowani chcieliby wywrzeć. Nie wiem, czy jest tutaj możliwe odnalezienie złotego środka, bo trzeba by wybrać między zasięgiem a mocą.

Idąc dalej z analizą naszego polskiego poletka. Po numerze socjologicznym „Białego Kruka” doszedłem do wniosku, że minął czas podchodzenia do tematów społecznych w skali makro, biorących całość kompleksowo, jak u Zajdla czy Lema, a zaczął się etap skali mikro, czyli rozmów o konkretnych problemach, odciętych od reszty. Widzimy to chociażby w Perfekcyjnej harmonii Barbary Uznańskiej-Loch, gdzie mieliśmy problem małżeństw, albo w Oszukać system Joanny Turchan, poruszającym trudny temat macierzyństwa, aborcji i eugeniki. Wyłamali się Wojciech Moska z Wolnością słowa, gdzie cała populacja była pozbawiona zdolności mowy i porozumiewała się dzięki wszczepionej w mózgi sieci, oraz Adam Froń z Rezerwatem geniuszy, gdzie w żartobliwy sposób poruszył temat spadku inteligencji niczym z filmu Idiokracja.

Kurczak jednak i tak stwierdzi, że numer był bardziej psychologiczny niż socjologiczny.

Przywołam jeszcze jedno opowiadanie z „Białego Kruka”, które pasuje do tematu pytania, a może być bardziej ogólne. Konkretnie z numeru trzeciego. Mowa o Polityku doskonałym Krzysztofa Jurewicza. Opowiadanie opublikowane w 2018 roku mówi o świadomej sztucznej inteligencji oraz przyznaniu jej praw, również tych wyborczych. Mamy do czynienia z historią o zagrożeniach uzależnienia się od technologii. Opowiadanie z mocnym twistem, które może dużo powiedzieć o potencjalnych wizjach przyszłości demokracji.

Ogólnie, dzieje się i będzie dziać się więcej.