{"id":1459,"date":"2025-12-16T13:57:36","date_gmt":"2025-12-16T13:57:36","guid":{"rendered":"https:\/\/emarginacje.pl\/?page_id=1459"},"modified":"2026-03-09T13:38:46","modified_gmt":"2026-03-09T13:38:46","slug":"zaangazowani-czy-eskapistyczni","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/emarginacje.pl\/index.php\/tom-1\/zaangazowani-czy-eskapistyczni\/","title":{"rendered":"Zaanga\u017cowani czy eskapistyczni"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Zaanga\u017cowani czy eskapistyczni <\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

W\u0105tki spo\u0142eczno-polityczne we wsp\u00f3\u0142czesnej polskiej literaturze oko\u0142ofantastycznej.<\/h4>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Artyku\u0142 pochodzi z: Emarginacje tom 1:\u00a0Dlaczego warto czyta\u0107 polskich autor\u00f3w?<\/a><\/p><\/div>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

Uczestnicy Wielkiej Dyskusji<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Anna Nieznaj
Cranberry <\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Lubelska autorka fantastyki, recenzentka \u201eEsensji\u201d, programistka, z wykszta\u0142cenia matematyczka. Nale\u017cy do grupy Harda Horda. Autorka opowiada\u0144 i ksi\u0105\u017cek SF (\u201eB\u0142\u0105d warunkowania\u201d, \u201eDolina niesamowito\u015bci\u201d) uczestniczka projektu Jutronauci 2018 \u201eGazety Wyborczej\u201d. Nominowana do Nagrody im. Zajdla, Nagrody im. Parowskiego i do \u015al\u0105kfy w kategorii \u201eTw\u00f3rca roku\u201d.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Grzegorz
Czapski<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Historyk, filolog (rusycysta), grafoman-amator, fan fantastyki wszelakiej. Pochodzi z Siedlec. Prezes zarz\u0105du Stowarzyszenia Klub Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Fantastyki \u201eBia\u0142y Kruk\u201d i redaktor naczelny Magazynu \u201eBia\u0142y Kruk\u201d. Swoje opowiadania publikowa\u0142 w: \u201eSnach Umar\u0142ych 2022\u201d, \u201eTu by\u0142 las\u201d, \u201eX. Antologii opowiada\u0144 fantastycznych\u201d, \u201eKorfant\u00f3wce\u201d, \u201eMagazynie Histeria\u201d, \u201eO!Fce\u201d i w \u201eSzortalu\u201d.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Pawe\u0142 Domownik Kurczak <\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Grzesznik filologiczny. Czasem recenzent, publicysta, projektant erpe\u017ck\u00f3w i organizator konwent\u00f3w. Prowadzi w g\u0142owie z\u0142omowisko z\u0142ej i dziwnej fantastyki. Chcia\u0142by polecie\u0107 do gwiazd, ale nie mo\u017ce, bo opiekuje si\u0119 absolutnie szalonym kotem. Lewak.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Tomasz
Koz\u0142owski
<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Sprawca ca\u0142ego Emarginacyjnego zamieszania. Redaktor po godzinach, wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca fundacji iatelier, w ramach kt\u00f3rej tworzy rozmaite projekty literacko-teatralne. Podczas sk\u0142adania \u201eEmarginacji\u201d s\u0142ucha\u0142 nowych p\u0142yt Katatonii, Volbeat i du\u017co Springsteena.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

1. Literatura zaanga\u017cowana<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Co w\u0142a\u015bciwie nazywamy literatur\u0105 zaanga\u017cowan\u0105 \u2013 czy chodzi o\u00a0podejmowane przez bohater\u00f3w dzia\u0142ania, istotne elementy w\u00a0opisie \u015bwiata, nawi\u0105zania do\u00a0prawdziwych wydarze\u0144, czy mo\u017ce jeszcze co\u015b innego?<\/p><\/div><\/div>

Kurczak<\/strong>: Ka\u017cda literatura, tak jak ka\u017cda inna forma kultury, jest zaanga\u017cowana. Cz\u0119\u015b\u0107 po\u00a0prostu nie zdaje sobie z\u00a0tego sprawy. \u201eYes it\u2019s fucking political\u201d \u2013 jak \u015bpiewa\u0142o Skunk Anansie. Ka\u017cda osoba ma pewn\u0105 platform\u0119 moraln\u0105 i\u00a0polityczn\u0105, z\u00a0kt\u00f3rej ocenia zachowania i\u00a0dzia\u0142ania innych. Osoba tworz\u0105ca kultur\u0119 z\u00a0konieczno\u015bci anga\u017cuje t\u0119 platform\u0119 w\u00a0swojej tw\u00f3rczo\u015bci. S\u0105 teksty, kt\u00f3re robi\u0105 to otwarcie, jak na\u00a0przyk\u0142ad tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Janusza A. Zajdla, Alana Moore\u2019a\u00a0czy Ursuli K. Le Guin, ale s\u0105 te\u017c takie, kt\u00f3rym wydaje si\u0119, \u017ce\u00a0nie s\u0105 zaanga\u017cowane. Zazwyczaj wtedy po\u00a0prostu nie\u015bwiadomie replikuj\u0105 status quo.<\/p>

We\u017amy chocia\u017cby militarn\u0105 science fiction o\u00a0Honor Harrington \u2013 niby to tylko zwyk\u0142e piu-piu w\u00a0kosmosie. Jednak gdy\u00a0 si\u0119 wczytamy, to odkryjemy, \u017ce\u00a0ci \u0179li s\u0105 z\u0142ymi dlatego, \u017ce\u00a0nie s\u0142uchaj\u0105 si\u0119 neoliberalnej ekonomii i\u00a0nie maj\u0105 zbilansowanego bud\u017cetu. Albo taki Projekt Hail Mary Andy\u2019ego Weira. Gdzie tam zaanga\u017cowanie? Gdzie tam polityczno\u015b\u0107? Ano w\u00a0silnym przekonaniu, \u017ce\u00a0b\u0119dzie wspaniale, kiedy w\u00a0momencie kryzysu wszyscy politycy zako\u0144cz\u0105 spory i\u00a0oddadz\u0105 w\u0142adz\u0119 apolitycznej technokratce z\u00a0Doliny Krzemowej. Mamy w\u00a0tej chwili jednego takiego, co biega po\u00a0Bia\u0142ym Domu z\u00a0pi\u0142\u0105 \u0142a\u0144cuchow\u0105. W\u00a0dobie kryzysu mieszkaniowego nawet to, jak wygl\u0105daj\u0105 wn\u0119trza w\u00a0serialach TVN-u, jest polityczn\u0105 deklaracj\u0105.<\/p>

Literatura fantastyczna jest zaanga\u017cowana po\u00a0dwakro\u0107. Sparafrazuj\u0119 Briana Stableforda: \u201eSF pozwala nam dowiedzie\u0107 si\u0119 wi\u0119cej o\u00a0tym, jak zorganizowa\u0107 nasz \u015bwiat, dzi\u0119ki temu, \u017ce\u00a0odwiedzamy w\u00a0niej \u015bwiaty wymy\u015blone, zupe\u0142nie inne od\u00a0naszego, po\u00a0to, by przez przyjemne eksperymenty my\u015blowe, zobaczy\u0107, jak inaczej mo\u017cna robi\u0107 rzeczy\u201d. U\u015bwiadamianie ludziom tego, \u017ce\u00a0istniej\u0105 alternatywy, jest zaanga\u017cowane fhuj.<\/p>

Tomek<\/strong>: Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce\u00a0ka\u017cdy wytw\u00f3r kultury jest umiejscowiony w\u00a0jakim\u015b \u015bwiatopogl\u0105dzie, \u0142\u0105cz\u0105cym si\u0119 z\u00a0podej\u015bciem do\u00a0\u017cycia, spo\u0142ecze\u0144stwa czy te\u017c polityki. Natomiast nie ka\u017cdy utw\u00f3r b\u0119dzie wypowiedzi\u0105, w\u00a0kt\u00f3rej elementy polityczne stanowi\u0105 istotny element dzie\u0142a (na\u00a0zasadzie: czy gdyby tre\u015b\u0107 danego utworu dzia\u0142aby si\u0119 w\u00a0zmienionej sytuacji politycznej, to czy wymowa i\u00a0sens utworu by\u0142yby inne? Bo je\u017celi nie, to czy mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o\u00a0zaanga\u017cowanym dziele? Pewnie jak w\u00a0przypadku wszystkich brzytw i\u00a0test\u00f3w, znalaz\u0142yby si\u0119 ksi\u0105\u017cki, dla kt\u00f3rych takie rozr\u00f3\u017cnienie nie b\u0119dzie dzia\u0142a\u0107, ale przyjmijmy je dla uproszczenia).<\/p>

Powiedzia\u0142bym, \u017ce\u00a0w\u00a0przypadku prozy utwory zaanga\u017cowane to b\u0119d\u0105 takie, w\u00a0kt\u00f3rych:<\/p>

a.) bohaterowie anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w\u00a0dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 b\u0105d\u017a oko\u0142opolityczn\u0105 (niezale\u017cnie od\u00a0settingu, przyk\u0142adowo: Luna to surowa pani Roberta A. Heinleina, Kroniki Amberu Rogera Zelazny\u2019ego czy L\u00f3d Jacka Dukaja);<\/p>

b.) losy bohater\u00f3w s\u0105 \u015bci\u015ble powi\u0105zane z\u00a0panuj\u0105c\u0105 sytuacj\u0105 polityczn\u0105 (przyk\u0142adowo: ca\u0142y Hrabia Monte Christo Aleksandra Dumasa by si\u0119 nie wydarzy\u0142, gdyby nie spisek zwi\u0105zany z\u00a0powrotem Napoleona; wydarzenia w\u00a0Zab\u00f3jczej sprawiedliwo\u015bci Ann Leckie czy Pami\u0119ci zwanej Imperium Arkady Martine);<\/p>

c.) bohaterowie wprawdzie nie anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w\u00a0dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105, ani te\u017c sytuacja polityczna nie wp\u0142ywa na\u00a0nich bezpo\u015brednio, ale ich wypowiedzi b\u0105d\u017a dzia\u0142ania \u015bwiadcz\u0105 o\u00a0konkretnej orientacji politycznej, kt\u00f3ra jest jedn\u0105 z\u00a0wa\u017cniejszych cech buduj\u0105cych ca\u0142\u0105 posta\u0107 (nie bardzo mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o\u00a0subiekcie Rzeckim z\u00a0Lalki bez jego bonapartyzmu).<\/p>

To jest takie podstawowe rozr\u00f3\u017cnienie. Mo\u017cna te\u017c wprowadzi\u0107 podzia\u0142 na\u00a0akceptacj\u0119 status quo oraz d\u0105\u017cenie do\u00a0jego zmiany. Co ciekawe, akceptacja status quo wcale nie jest jednoznaczna z\u00a0zadowoleniem z\u00a0przedstawionego w\u00a0utworze systemu b\u0105d\u017a sytuacji politycznej, ale bohaterowie albo nie maj\u0105 zasob\u00f3w ani\u00a0pomys\u0142\u00f3w, co z\u00a0tym zrobi\u0107, albo te\u017c ich dzia\u0142ania tylko pozornie cokolwiek zmieniaj\u0105 \u2013 w\u00a0Stra\u017cy nocnej Terry\u2019ego Pratchetta dochodzi do\u00a0rewolucji, ale ta rewolucja oznacza wy\u0142\u0105cznie wymian\u0119 rz\u0105dz\u0105cych, bez \u017cadnych innych osi\u0105gni\u0119\u0107.<\/p>

Innym, bardzo cz\u0119stym uj\u0119ciem zaanga\u017cowania s\u0105 cz\u0119ste nawi\u0105zania do\u00a0wsp\u00f3\u0142czesnej sytuacji politycznej \u2013 ca\u0142y nurt polskiej fantastyki politycznej polega\u0142 na\u00a0tym, \u017ce\u00a0cho\u0107 akcja powie\u015bci Janusza A. Zajdla czy film\u00f3w Juliusza Machulskiego dzia\u0142a si\u0119 na\u00a0odleg\u0142ych planetach b\u0105d\u017a w\u00a0wymy\u015blonych \u015bwiatach, to wszyscy wiedzieli, \u017ce\u00a0dotyczy\u0142a tak naprawd\u0119 reali\u00f3w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Nawi\u0105zywanie do\u00a0dzisiejszych czas\u00f3w i\u00a0problem\u00f3w jest r\u00f3wnie cz\u0119ste tak\u017ce w\u00a0\u201enaszej\u201d epoce \u2013 przyk\u0142adem \u201ez\u0142a Unia Europejska\u201d w\u00a0Panu Lodowego Ogrodu Jaros\u0142awa Grz\u0119dowicza.<\/p>

Grzesiek<\/strong>: Zapewne nikogo nie zdziwi moja odpowied\u017a \u2013 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie literatura niezaanga\u017cowana nie istnieje. Ka\u017cdy utw\u00f3r b\u0119dzie odbiciem przekona\u0144 autora lub b\u0119dzie zawiera\u0142 w\u0105tki autobiograficzne. Nawet taki Harry Potter J.K. Rowling (podejrzewam, \u017ce\u00a0wiecie, o\u00a0czym m\u00f3wi\u0119). Kwesti\u0105 jest tylko, czy b\u0119dzie to \u015bwiadomy \u2013 a\u00a0nawet celowy \u2013 zabieg, czy niekoniecznie. Nie da si\u0119 jednak od\u00a0tego uciec, mo\u017cna natomiast analizowa\u0107 i\u00a0wchodzi\u0107 w\u00a0dyskusj\u0119 z\u00a0autorem (ci\u0105gle naiwnie wierz\u0119, \u017ce\u00a0prawdziwa, merytoryczna dyskusja nie umar\u0142a ca\u0142kowicie). Mo\u017cemy si\u0119 zgadza\u0107 z\u00a0pogl\u0105dami, kt\u00f3re jego umys\u0142 pokaza\u0142 w\u00a0utworze, lub nie.<\/p>

Je\u015bli ju\u017c m\u00f3wimy o\u00a0zaanga\u017cowaniu w\u00a0literaturze, to sp\u00f3jrzmy troch\u0119 w\u00a0histori\u0119, r\u00f3wnie\u017c z\u00a0perspektywy naszego polskiego podw\u00f3rka. Literatura zawsze mia\u0142a jak\u0105\u015b konkretn\u0105 funkcj\u0119, od\u00a0roli s\u0142u\u017cebnej wobec narodu, po\u00a0ukazanie emancypacji jednostki. Wszystko zale\u017cy od\u00a0okresu. Z\u00a0lektur szkolnych (lub ich streszcze\u0144) pami\u0119tamy okres romantyzmu i\u00a0pozytywizmu, kiedy to Adam Mickiewicz, Juliusz S\u0142owacki, Cyprian Kamil Norwid, Boles\u0142aw Prus czy Henryk Sienkiewicz pisali w\u00a0konkretnym celu, zaanga\u017cowani w\u00a0pisanie ku pokrzepieniu serc i\u00a0ukazanie martyrologii narodu polskiego. Okres minionego PRL-u, chocia\u017cby ze\u00a0wzgl\u0119du na\u00a0proz\u0119 Janusza A. Zajdla, r\u00f3wnie\u017c mo\u017cna nazwa\u0107 literatur\u0105 zaanga\u017cowan\u0105, ukazuj\u0105c\u0105 przywary \u017cycia codziennego w\u00a0komunizmie. Limes inferior czy Paradyzja s\u0105 najlepszymi tego przyk\u0142adami.<\/p>

Jestem jednak zdania, \u017ce\u00a0w\u00a0ka\u017cdej epoce literackiej lub historycznej poziom zaanga\u017cowania literatury by\u0142 raz wi\u0119kszy, raz mniejszy. Niczym sinusoida. Pokusz\u0119 si\u0119 o\u00a0stwierdzenie, \u017ce\u00a0jeste\u015bmy obecnie w\u00a0okresie zwy\u017ckowym. T\u0142umacz\u0119 to coraz powszechniejszym zaanga\u017cowaniem ludzi w\u00a0dzia\u0142ania aktywistyczne, kt\u00f3re przenosz\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do\u00a0literatury. Z\u00a0czasem b\u0119d\u0105 coraz g\u0142o\u015bniejsze. Szczeg\u00f3lnie widoczny jest w\u015br\u00f3d m\u0142odszego pokolenia wzrost \u015bwiadomo\u015bci zwi\u0105zanej z\u00a0kryzysem klimatycznym i\u00a0nier\u00f3wno\u015bciami spo\u0142ecznymi. Martwi mnie tylko jedna rzecz. Zaanga\u017cowanie jest mieczem obosiecznym, bo poza wy\u017cej wymienionymi pojawia si\u0119 problem polaryzacji ca\u0142ych spo\u0142ecze\u0144stw, a\u00a0tym samym radykalizacji w\u00a0obie strony, co te\u017c nie zostanie bez echa w\u00a0literaturze. \u017beby tylko \u2013 ju\u017c byli\u015bmy \u015bwiadkami pierwszych star\u0107 przeciwnych sobie oboz\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c na\u00a0naszym polskim, fantastycznym poletku.<\/p>

Cranberry<\/strong>: Zastanawiam si\u0119, na\u00a0ile jeste\u015bmy w\u00a0okresie zwy\u017ckowym, je\u015bli chodzi o\u00a0poziom zaanga\u017cowania politycznego utwor\u00f3w, a\u00a0na\u00a0ile szeroka publiczno\u015b\u0107 jest tego bardziej \u015bwiadoma. Jak ju\u017c wspomniano, jaki\u015b przekaz dotycz\u0105cy obrazu \u015bwiata nios\u0105, je\u017celi nie wszystkie, to wi\u0119kszo\u015b\u0107 opowie\u015bci \u2013 od\u00a0tego, co jest happy endem w\u00a0romansie, po\u00a0propagandowe superprodukcje filmowe (od\u00a0Czterech pancernych do\u00a0Top Gun). Przy czym wi\u0119kszo\u015b\u0107 z\u00a0nas w\u00a0m\u0142odo\u015bci chyba si\u0119 nad tym a\u017c tak nie zastanawia\u0142a, podczas gdy wsp\u00f3\u0142czesne nastolatki s\u0105 ju\u017c bardziej \u015bwiadome pewnych mechanizm\u00f3w.<\/p>

Tu w\u0142a\u015bnie zn\u00f3w wraca pytanie, co mo\u017cna uzna\u0107 za\u00a0zaanga\u017cowane \u2013 Sienkiewicz z\u00a0rozbrajaj\u0105c\u0105 szczero\u015bci\u0105 przyznawa\u0142, co jest jego celem; trudno te\u017c oczekiwa\u0107, \u017ce\u00a0autorzy tacy jak np. Ian Fleming czy Frederick Forsyth nie podejmowali w\u00a0pe\u0142ni poinformowanych wybor\u00f3w, obsadzaj\u0105c tak, a\u00a0nie inaczej, role w\u00a0swoich powie\u015bciach sensacyjnych. Natomiast inne teksty mo\u017cna jak najbardziej interpretowa\u0107 przez pryzmat \u015bwiatopogl\u0105dowy, ale to wcale nie znaczy, \u017ce\u00a0zosta\u0142y tak celowo napisane, z\u00a0poziomu \u201emeta\u201d.<\/p>

Chcia\u0142abym zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na\u00a0jeszcze tak\u0105 do\u015b\u0107 paradoksaln\u0105 sytuacj\u0119, kiedy jaki\u015b temat budzi lub nie budzi jednoznacznych politycznych skojarze\u0144, w\u00a0zale\u017cno\u015bci od\u00a0tego, kiedy utw\u00f3r jest pisany lub czytany. Do g\u0142owy przysz\u0142a mi tu debiutancka powie\u015b\u0107 Aleksandry Zieli\u0144skiej Przypadek Alicji z\u00a02014 roku, kt\u00f3ra jest onirycznym body horrorem opartym na\u00a0motywie aborcji. Sam tekst nie jest absolutnie politycznym manifestem, jest literacko ciekawszy i\u00a0g\u0142\u0119bszy, ale nie da si\u0119 go czyta\u0107 ca\u0142kiem w\u00a0oderwaniu od\u00a0tego, \u017ce\u00a0powsta\u0142 w\u00a0Polsce po\u00a01993 roku, a\u00a0nie gdzie\u015b indziej lub wcze\u015bniej. Podobnie czytaj\u0105c w\u0105tek ci\u0105\u017cy Milvy u\u00a0Andrzeja Sapkowskiego, trzeba mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce\u00a0zosta\u0142 napisany w\u00a0czasie, gdy temat by\u0142 r\u00f3wnie gor\u0105cy, jak po\u00a02020 roku.<\/p>

Tu doda\u0142abym, \u017ce\u00a0od\u00a0kunsztu autor\u00f3w zale\u017cy, czy poruszanie aktualnych temat\u00f3w b\u0119dzie tylko b\u0142yskawicznie dezaktualizuj\u0105c\u0105 si\u0119 publicystyk\u0105 (nie zawsze wysokich lot\u00f3w), czy wniesie co\u015b wi\u0119cej \u2013 oczywi\u015bcie kluczowe jest tu literackie pog\u0142\u0119bienie zamiast has\u0142owej tabloidyzacji.<\/p>

Kurczak<\/strong>: Czy jeste\u015bmy w\u00a0okresie zwy\u017ckowym? Nie wiem. Mam za\u00a0to wra\u017cenie, \u017ce\u00a0zbiorowo przestali\u015bmy udawa\u0107. Spora cz\u0119\u015b\u0107 z\u00a0nas i\u00a0naszych os\u00f3b pisz\u0105cych zosta\u0142a ukszta\u0142towana przez lata dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105te. Przypominam, \u017ce\u00a0to czas, kiedy historia mia\u0142a si\u0119 sko\u0144czy\u0107. Polityka te\u017c mocno wychodzi\u0142a wtedy z\u00a0mody \u2013 mia\u0142a j\u0105 zast\u0105pi\u0107 optymalizacja w\u00a0ramach Merytokratycznego i\u00a0Technokratycznego Ostatecznego Systemu. Pr\u00f3by dyskusji z\u00a0tym modelem przy pomocy kultury ko\u0144czy\u0142y si\u0119 na\u00a0\u201enie chcemy polityki w\u00a0naszej muzyce, fantastyce itd.\u201d. Jako polityczne\/zaanga\u017cowane i\u00a0budz\u0105ce sprzeciw by\u0142o rozpoznawane to, co d\u0105\u017cy\u0142o do\u00a0zmiany status quo. Musia\u0142o min\u0105\u0107 \u0107wier\u0107 wieku i\u00a0dojrze\u0107 pokolenie os\u00f3b tw\u00f3rczych, kt\u00f3re najntis\u00f3w nie pami\u0119ta, \u017ceby\u015bmy mogli zn\u00f3w rozmawia\u0107.<\/p>

Tomek<\/strong>: To jest ciekawe, \u017ce\u00a0jako \u201epolityczne\u201d rozumiemy wszystkie pr\u00f3by zanegowania czy zmiany istniej\u0105cego porz\u0105dku rzeczy. Ale w\u00a0ten spos\u00f3b dochodzimy do\u00a0absurdu, bo w\u00a0takiej interpretacji Ryszard III Williama Szekspira albo Trzej muszkieterowie nie s\u0105 utworami politycznymi. Tylko to ju\u017c jest g\u0142\u0119bsze wej\u015bcie w\u00a0tre\u015b\u0107 poszczeg\u00f3lnych historii i\u00a0zastanawianie si\u0119, czy mamy tam kontestowanie, czy niekoniecznie. Dlatego te\u017c wyr\u00f3\u017cni\u0142bym kilka poziom\u00f3w polityczno\u015bci tekst\u00f3w.<\/p>

Pierwszy \u2013 \u015bwiat przedstawiony opisuje jak\u0105\u015b sytuacj\u0119 polityczn\u0105, ale nie skupia si\u0119 na\u00a0niej przesadnie (i\u00a0tutaj mamy zapewne ogromn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 literatury).<\/p>

Drugi \u2013 w\u00a0utworze mamy refleksje na\u00a0temat tej rzeczywisto\u015bci. Pokazywane s\u0105 zwi\u0105zki przyczynowo-skutkowe, bohaterowie odczuwaj\u0105 konsekwencje decyzji politycznych. Tu przychodz\u0105 mi do\u00a0g\u0142owy powie\u015bci Chiny Mi\u00e9ville\u2019a, a\u00a0z\u00a0naszego podw\u00f3rka to, co nazywamy \u201epolsk\u0105\u201d fantastyk\u0105 socjologiczn\u0105 \u2013 powie\u015bci Janusza A. Zajdla, Edmunda Wnuka-Lipi\u0144skiego, filmy Juliusza Machulskiego itd.<\/p>

Trzeci \u2013 utwory, o\u00a0kt\u00f3rych mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce\u00a0s\u0105 political fiction per se. Czyli bierzemy jak\u0105\u015b hipotez\u0119 dotycz\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015bci politycznej, zastanawiamy si\u0119, \u201eco by by\u0142o, gdyby\u201d, i\u00a0wtedy kreujemy ca\u0142y \u015bwiat przedstawiony, \u017ceby o\u00a0tym opowiedzie\u0107 \u2013 jak w\u00a0klasycznej strukturze opowiadania science fiction. I\u00a0takich tekst\u00f3w kojarz\u0119 najmniej. To jest tematyka i\u00a0obszar, kt\u00f3ry bardzo ma\u0142o interesuje naszych rodzimych autor\u00f3w.<\/p>

St\u0105d te\u017c obecno\u015b\u0107 polityki w\u00a0utworze nie jest r\u00f3wnoznaczna z\u00a0jego zaanga\u017cowaniem.<\/p>

Grzesiek<\/strong>: Dali\u015bcie bardzo dobre przyk\u0142ady, bo faktycznie, obecno\u015b\u0107 polityki nie jest r\u00f3wnoznaczna z\u00a0zaanga\u017cowaniem. Podtrzymuj\u0119 jednak moj\u0105 teori\u0119 o\u00a0okresie zwy\u017ckowym, cho\u0107 jeszcze nie tak rozwini\u0119tym, by by\u0142 widoczny na\u00a0pierwszy rzut oka. Chcia\u0142bym jednak zwr\u00f3ci\u0107 wasz\u0105 uwag\u0119 na\u00a0fakt, \u017ce\u00a0\u017cyjemy w\u00a0czasach wzmo\u017conego aktywizmu w\u00a0wielu aspektach naszego \u017cycia, chocia\u017cby zwi\u0105zanego z\u00a0nier\u00f3wno\u015bciami spo\u0142ecznymi, polaryzacj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stw, rozliczaniem poprzednich pokole\u0144, wp\u0142ywem technologii i\u00a0sztucznej inteligencji na\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwo czy kryzysem klimatycznym. To ju\u017c nie jest kwestia czasu, kiedy te tematy zaczn\u0105 przenika\u0107 do\u00a0dzie\u0142 kultury, to ju\u017c si\u0119 dzieje. Oczywi\u015bcie mo\u017ce to by\u0107 mniej \u015bwiadome, podprogowe dzia\u0142anie, w\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0czym utw\u00f3r niekoniecznie b\u0119dzie zaanga\u017cowany, jak Tomek dobrze zauwa\u017cy\u0142.<\/p>

Jednak s\u0105 autorzy, kt\u00f3rzy zamieszczaj\u0105 w\u00a0swojej tw\u00f3rczo\u015bci wspomniane przeze mnie problemy naszych czas\u00f3w bardziej \u015bwiadomie, co w\u00a0skali zbli\u017ca ich do\u00a0tych zaanga\u017cowanych. Ot, chocia\u017cby Istvan Vizvary w\u00a0Lagrange. Listach z\u00a0Ziemi czy Magdalena Salik w\u00a0P\u0142omieniu oraz W\u015bcieku. A\u00a0to tylko czubek g\u00f3ry lodowej, i\u00a0to tylko z\u00a0naszej polskiej strony.<\/p>

W\u00a0\u015bwiecie zachodnim ju\u017c od\u00a0jakiego\u015b czasu dzia\u0142a ruch solarpunku, pr\u00f3buj\u0105cy przedstawi\u0107 inne wizje rozwoju cywilizacji lub chocia\u017c spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3re chc\u0105 \u017cy\u0107 inaczej ni\u017c reszta. Cz\u0119sto przedstawia postulaty skierowane przeciwko takim zjawiskom jak fastfashion lub nadprodukcja szybko zu\u017cywaj\u0105cego si\u0119 sprz\u0119tu, kt\u00f3rego samemu nie mo\u017cna naprawi\u0107, by nie naruszy\u0107 licencji producenta. Zach\u0119ca, by wiedzie\u0107, jak samemu hodowa\u0107 warzywa i\u00a0owoce (je\u015bli macie w\u0142asne dzia\u0142ki lub chocia\u017c ma\u0142\u0105 upraw\u0119 sa\u0142aty na\u00a0balkonie, to brawo, jeste\u015bcie w\u00a0nurcie solarpunku) lub umie\u0107 naprawi\u0107 czy wymieni\u0107 co\u015b w\u00a0sprz\u0119cie. Co\u015b, co faktycznie kiedy\u015b by\u0142o powszechne, a\u00a0w\u00a0obecnej erze zanika.<\/p>

Jednym z\u00a0przyk\u0142ad\u00f3w g\u0142oszenia wspomnianych przeze mnie postulat\u00f3w jest autor i\u00a0wydawca Francesco Verso, kt\u00f3ry robi to w\u00a0swoich ksi\u0105\u017ckach, np. The Walkers lub No\/Mad\/Land. Niestety, ale jeszcze nie zosta\u0142y wydane w\u00a0j\u0119zyku polskim. Jak wiele solarpunkowych pozycji. Wspominam o\u00a0Francesco z\u00a0jeszcze innego powodu. Prowadzi on dzia\u0142alno\u015b\u0107 wydawnicz\u0105 Future Fiction i\u00a0tworzy antologie zawieraj\u0105ce wizje solarpunkowe autor\u00f3w z\u00a0r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w. To jest prawdziwie zaanga\u017cowany cz\u0142owiek, kt\u00f3ry chce da\u0107 g\u0142os autorom fantastyki naukowej spoza kr\u0119gu anglosaskiego, kt\u00f3ry na\u00a0chwil\u0119 obecn\u0105 dominuje na\u00a0rynku pod has\u0142em Decolonize the Future. Francesco zbiera wi\u0119c opowiadania z\u00a0r\u00f3\u017cnych miejsc, z\u00a0Europy oraz Globalnego Po\u0142udnia (Azja, Afryka, Ameryka Po\u0142udniowa), t\u0142umaczy je i\u00a0wydaje po\u00a0angielsku.<\/p><\/div><\/div>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

2. Jak to wygl\u0105da u polskich autor\u00f3w?<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Jak to wygl\u0105da u\u00a0wsp\u00f3\u0142czesnych polskich tw\u00f3rc\u00f3w? Kto si\u0119ga po\u00a0zaanga\u017cowane tre\u015bci, a\u00a0kto ich unika? Czy istnieje jeszcze u\u00a0nas co\u015b, co kiedy\u015b nazywa\u0142o si\u0119 \u201eliteratur\u0105 socjologiczn\u0105\u201d? W\u00a0kraju, w\u00a0kt\u00f3rym za\u00a0wielkich autor\u00f3w uwa\u017ca si\u0119 Stanis\u0142awa Lema i\u00a0Janusza A. Zajdla, jak poruszane przez nich problemy przejawiaj\u0105 si\u0119 tu i\u00a0teraz?<\/p><\/div><\/div>

Tomek<\/strong>: Pierwszym autorem, kt\u00f3ry przychodzi mi do\u00a0g\u0142owy, gdy my\u015bl\u0119 o\u00a0wsp\u00f3\u0142czesnym poruszaniu motyw\u00f3w politycznych, jest Micha\u0142 Protasiuk. W\u00a0zbiorze opowiada\u0144 Anatomia p\u0119kni\u0119cia z\u00a0roku 2021 mamy histori\u0119 marketingowc\u00f3w prowadz\u0105cych kampanie wyborcze w\u00a0niedalekiej przysz\u0142o\u015bci oraz pr\u00f3b\u0119 zastanowienia si\u0119 nad tym, jak to b\u0119dzie wygl\u0105da\u0142o, gdy doprowadzimy do\u00a0ekstremum zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy sonda\u017cami a\u00a0przekazem generowanym przez kandydat\u00f3w.<\/p>

Aktywni politycznie s\u0105 te\u017c bohaterowie Dzieci jednej paj\u0119czycy Olgi Nizio\u0142ek \u2013 i\u00a0co ciekawe, s\u0105 tam postaci stoj\u0105ce po\u00a0obu stronach \u201efrontu\u201d. Z\u00a0jednej strony mamy przedstawicieli establishmentu, kt\u00f3rzy widz\u0105 post\u0119puj\u0105c\u0105 katastrof\u0119 ekologiczn\u0105, ale podejmowane przez nich pozorne pr\u00f3by ratowania sytuacji nic nie daj\u0105, i\u00a0zachowuj\u0105 si\u0119, jak politycy ery korporacji \u2013 szukaj\u0105 winnego. A\u00a0z\u00a0drugiej strony mamy \u201ezwyk\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w\u201d, kt\u00f3rzy widz\u0105c, jak jest \u017ale, wychodz\u0105 na\u00a0ulice, bior\u0105 udzia\u0142 w\u00a0protestach i\u00a0anga\u017cuj\u0105 si\u0119, nawet je\u015bli w\u00a0podzi\u0119kowaniu za\u00a0to policja zapuka do\u00a0ich drzwi.<\/p>

Pr\u00f3buj\u0119 sobie teraz przypomnie\u0107 inne utwory, w\u00a0kt\u00f3rych bohaterowie prowadz\u0105 aktywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105, ale kt\u00f3re nie s\u0105 umiejscowione w\u00a0jakiej\u015b konkretnej dawnej epoce ani nie dotycz\u0105 wojen mi\u0119dzy fantastycznymi krainami. Trudno mi zaliczy\u0107 elementy polityczne jako jaki\u015b istotny czynnik czy to w\u00a0Algorytmie wojny Micha\u0142a Cholewy, czy w\u00a0Opowie\u015bciach z\u00a0meekha\u0144skiego pogranicza Roberta M. Wegnera.<\/p>

Niby wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce\u00a0mamy mod\u0119 na\u00a0cyberpunk czy te\u017c podej\u015bcie, \u017ce\u00a0nawet gdy jakie\u015b historie opowiadaj\u0105 o\u00a0czasach mitycznych b\u0105d\u017a o\u00a0dalekiej przysz\u0142o\u015bci, to ich bohaterami s\u0105 postaci wsp\u00f3\u0142czesne \u2013 ale skoro te postaci nie anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w\u00a0\u017cycie polityczne (mimo \u017ce\u00a0cz\u0119sto polityka dotyka je bardzo mocno), to, czy to nie jest w\u0142a\u015bnie wyrazem tego, jak to widzimy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie? \u017be jednak polityka jest tym obszarem passe, kt\u00f3rym wstyd si\u0119 zajmowa\u0107? Szczeg\u00f3lnie to wida\u0107, gdy wracam do\u00a0numeru socjologicznego \u201eBia\u0142ego Kruka\u201d \u2013 bohaterowie tych tekst\u00f3w do\u015bwiadczaj\u0105 r\u00f3\u017cnych rzeczywisto\u015bci politycznych, mniej lub bardziej dystopijnych, ale s\u0105 bardziej przedmiotami tej rzeczywisto\u015bci ni\u017c podmiotami.<\/p>

\u017byj\u0105 w\u00a0tych \u015bwiatach, stykaj\u0105 si\u0119 z\u00a0codziennymi problemami i\u00a0nawet potrafi\u0105 je identyfikowa\u0107, ale nie zastanawiaj\u0105 si\u0119 nad ich przyczynami i\u00a0nie maj\u0105 potrzeby, \u017ceby cokolwiek zmienia\u0107.<\/p>

Podsumowuj\u0105c \u2013 uwa\u017cam, \u017ce\u00a0polskie powie\u015bci maj\u0105 bardzo du\u017co polityki, ale rzadko kiedy jest ona w\u00a0centrum albo jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c nakre\u015bleniem reali\u00f3w, bez wi\u0119kszych przemy\u015ble\u0144 na\u00a0jej temat. A\u00a0co wy o\u00a0tym s\u0105dzicie?<\/p>

Kurczak<\/strong>: Zaczynaj\u0105c od\u00a0ko\u0144ca, przeczyta\u0142em ostatnio par\u0119 antologii: Harde bestie, Fantastyczne pi\u00f3ra i\u00a0socjologicznego \u201eBia\u0142ego Kruka\u201d. Mam zupe\u0142nie inne odczucie ni\u017c Tomek. Zw\u0142aszcza w\u00a0Bestiach sporo lokalnego urban fantasy, ale kurcz\u0119, mam wra\u017cenie, \u017ce\u00a0Polska to tylko teatralne dekoracje. Z\u00a0chlubnym wyj\u0105tkiem Marty Kisiel, kt\u00f3ra swoj\u0105 fantastyczn\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 zaczyna od\u00a0realnego problemu (bezpiecze\u0144stwo na\u00a0drogach), ca\u0142a reszta r\u00f3wnie dobrze mog\u0142aby si\u0119 dzia\u0107 gdziekolwiek. Tu jakie\u015b PRL-owskie osiedle, tam kawa\u0142ek miasta, jaka\u015b wiocha pod Krakowem, o\u00a0kt\u00f3rej trudno powiedzie\u0107, czy jest w\u00a0XXI, czy XIX wieku. Zamiana tych dekoracji na\u00a0Francj\u0119, Ba\u0142kany czy Burkina Faso zupe\u0142nie nie zmieni\u0142aby tych opowie\u015bci. Szczytem jest tekst o\u00a0miodo\u017cercy, kt\u00f3ry bierze histori\u0119 zakorzenion\u0105 bardzo mocno w\u00a0kulturze USA i\u00a0jeden do\u00a0jednego przek\u0142ada na\u00a0polsk\u0105 prowincj\u0119. \u017beby m\u00f3wi\u0107 o\u00a0zaanga\u017cowaniu, trzeba najpierw przesta\u0107 ignorowa\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107. Chcia\u0142bym przeczyta\u0107 histori\u0119 o\u00a0wilko\u0142aku wypchni\u0119tym na\u00a0\u015bmieci\u00f3wk\u0119, o\u00a0wampirze, kt\u00f3ry chce zrobi\u0107 z\u0119by na\u00a0NFZ, czy o\u00a0tym, co polscy nadnaturale robili o\u00a021:37.<\/p>

Czyta\u0142em ostatnio (\u015brednie zreszt\u0105) opowiadanie Nnedi Okorafor, kt\u00f3re obraca\u0142o si\u0119 wok\u00f3\u0142 ocalenia manuskrypt\u00f3w z\u00a0Timbuktu podczas zdobywania miasta przez islamist\u00f3w. Historia \u015bwie\u017ca, temat bolesny i\u00a0trudny \u2013 takich chc\u0119 wi\u0119cej.<\/p>

Uwa\u017cam te\u017c, \u017ce\u00a0to, czy na\u00a0poziomie \u015bwiata przedstawionego bohaterowie anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w\u00a0polityk\u0119, jest zupe\u0142nie bez znaczenia dla tego, czy tekst jest zaanga\u017cowany. Bohaterowie Gry o\u00a0tron non stop politykuj\u0105, a\u00a0tekst jako ca\u0142o\u015b\u0107 zaanga\u017cowany jest \u015brednio. Tymczasem bohaterka Unauthorized Bread chce tylko naprawi\u0107 sw\u00f3j piekarnik, a\u00a0to jeden z\u00a0najbardziej zaanga\u017cowanych tekst\u00f3w, jakie czyta\u0142em.<\/p>

Cranberry<\/strong>: To ciekawe, \u017ce\u00a0politycznego zaanga\u017cowania spodziewasz si\u0119 akurat po\u00a0lokalnym urban fantasy w\u00a0Hardych bestiach, podczas gdy ja na\u00a0has\u0142o \u201epolityka w\u00a0Bestiach\u201d w\u00a0pierwszej kolejno\u015bci pomy\u015bla\u0142am o\u00a0Dlaczego nie ma klanu kruka Aleksandry Janusz, kt\u00f3re \u2013 chocia\u017c dzieje si\u0119 nawet nie w\u00a0domniemanym, ale alternatywnym (je\u017celi czyta si\u0119 uwa\u017cnie) paleolicie \u2013 jest na\u00a0wskro\u015b polityczno-spo\u0142eczn\u0105 deklaracj\u0105 na\u00a0temat tego, jak spo\u0142ecze\u0144stwa mog\u0142yby wygl\u0105da\u0107 i\u00a0jaki stosunek mo\u017cna mie\u0107 na\u00a0przyk\u0142ad do r\u00f3l p\u0142ciowych czy niepe\u0142nosprawno\u015bci. To nie jest wed\u0142ug mnie w\u00a0najmniejszym stopniu tylko \u201ekryminalna historia z\u00a0nadnaturalnym t\u0142em\u201d.<\/p>

Nie zapominajmy te\u017c o\u00a0najbardziej jednoznacznym politycznie Jak str\u0105ci\u0107 drona domowym sposobem Krystyny Chodorowskiej, czyli opowiadaniu rozgrywaj\u0105cym si\u0119 w\u00a0bliskiej przysz\u0142o\u015bci, oddalonej o\u00a0jedno pokolenie (bohaterka jako dziecko prze\u017cy\u0142a obecn\u0105 wojn\u0119 w\u00a0Ukrainie i\u00a0uchod\u017astwo). Tocz\u0105cy si\u0119 w\u00a0nim konflikt zbrojny jest kontynuacj\u0105 obecnego, w\u00a0takim sensie, w\u00a0jakim obecny jest kontynuacj\u0105 wszelkich imperialnych wojen Rosji.<\/p>

Z\u00a0ksi\u0105\u017cek wydanych w\u00a0zesz\u0142ym roku, opr\u00f3cz Dzieci jednej paj\u0119czycy Olgi Nizio\u0142ek, te\u017c politycznie i\u00a0te\u017c o\u00a0katastrofie klimatycznej m\u00f3wi W\u015bciek Magdaleny Salik. O\u00a0ile Paj\u0119czyca to ju\u017c bardziej oddalona dystopia (niesprecyzowany moment w\u00a0czasie, umowne miasto \u2013 cho\u0107 ewidentnie \u201eu\u00a0nas\u201d), o\u00a0tyle W\u015bciek jest cyberpunkiem bliskiego zasi\u0119gu, takim na\u00a0wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki, gdzie odruchowo zak\u0142adamy, \u017ce\u00a0dzieje si\u0119 w\u00a0przysz\u0142o\u015bci \u2013 g\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce\u00a0zastosowane w\u00a0powie\u015bci polityczne (a\u00a0jak\u017ce) pr\u00f3by za\u017cegnania klimatycznej apokalipsy w\u00a0naszej rzeczywisto\u015bci w\u00a0takim akurat kszta\u0142cie si\u0119 nie wydarzy\u0142y, a\u00a0samo ocieplenie klimatu (jeszcze) nie przekroczy\u0142o kluczowego punktu zwrotnego. Ale to wszystko nale\u017cy traktowa\u0107 znacznie bardziej jako eksperyment my\u015blowy \u201etu i\u00a0teraz, zaraz za\u00a0rogiem\u201d ni\u017c rozwa\u017cania o\u00a0przysz\u0142o\u015bci odleg\u0142ej. R\u00f3wnie\u017c we\u00a0W\u015bcieku bohaterowie bezpo\u015brednio anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w\u00a0dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 lub zajmuj\u0105 w\u00a0praktyce konkretne stanowisko polityczne, wykonuj\u0105c sw\u00f3j zaw\u00f3d (wskrzeszenie mamut\u00f3w nie jest w\u00a0\u015bwiecie powie\u015bci osi\u0105gni\u0119ciem czysto naukowym, pozbawionym kontekstu \u2013 i\u00a0jako takie jest komentowane przez postaci). Temat dominacji w\u00a0Arktyce jest w\u00a0tej chwili \u2013 podobnie jak we\u00a0W\u015bcieku \u2013 tematem z\u00a0g\u0142\u00f3wnych stron portali informacyjnych.<\/p>

Kurczak<\/strong>: Je\u017celi W\u015bciek ma by\u0107 g\u0142osem literatury zaanga\u017cowanej, to jeste\u015bmy zgubieni. Nie m\u00f3wi\u0119 tu w\u00a0og\u00f3le o\u00a0jako\u015bci tej ksi\u0105\u017cki. To opowie\u015b\u0107 o\u00a0zmianach klimatu rodem z\u00a0Dzie\u0144 dobry TVN. Zaanga\u017cowania czy pazura u\u00a0niej tyle, ile m\u0142odo\u015bci w\u00a0Kubie Wojew\u00f3dzkim.<\/p>

Po pierwsze, to nie bohaterowie znajduj\u0105 rozwi\u0105zanie \u2013 robi to za\u00a0nich AI. Czyli spoczko, nic nie zmieniajmy, mo\u017ce uda si\u0119 wypromptowa\u0107 rozwi\u0105zanie problemu. Po drugie, zmiana odbywa si\u0119 w\u00a0ramach systemu, kt\u00f3ry istnieje. To nie zmiana, to tuning. Nie naruszamy fundament\u00f3w schy\u0142kowego kapitalizmu, tylko malujemy mu fasad\u0119 na\u00a0zielono. Po trzecie, ksi\u0105\u017cka my\u015bli o\u00a0zmianie w\u00a0polityce w\u00a0kategoriach kampanii marketingowej i\u00a0budowania poparcia. \u017be \u015bwiat tak nie wygl\u0105da, wystarczy spojrze\u0107 na\u00a0g\u00f3rnik\u00f3w czy my\u015bliwych \u2013 w\u00a0budowaniu poparcia szoruj\u0105 po\u00a0dnie, a\u00a0maj\u0105 wszystkie przywileje, o\u00a0kt\u00f3rych tylko zamarzyli, gdy piel\u0119gniarki, kt\u00f3re wszyscy powa\u017caj\u0105, nie maj\u0105 \u017cadnych. W\u015bciek to fajnopolackie podej\u015bcie do\u00a0zmian klimatu \u2013 progresywne, ale tak nie za\u00a0bardzo i\u00a0\u017ceby nikogo nie zdenerwowa\u0107.<\/p>

To ju\u017c nawet Ministerstwo przysz\u0142o\u015bci Kima Stanleya Robinsona wydaje si\u0119 ostrzejsze i\u00a0bardziej radykalne w\u00a0kre\u015bleniu wizji wychodzenia z\u00a0dupy, w\u00a0kt\u00f3rej jeste\u015bmy. Jest przy tym wielokrotnie lepiej zresearchowane i\u00a0dok\u0142adniejsze (co stanowi zar\u00f3wno wad\u0119, jak i\u00a0zalet\u0119). Polska fantastyka zaanga\u017cowana ledwie dogania wydan\u0105 trzydzie\u015bci lat temu Przypowie\u015b\u0107 o\u00a0siewcy Octavii E. Butler.<\/p>

W\u015bciek nie jest ani specjalnie dok\u0142adny, ani specjalnie radykalny. Ot, taka telewizja \u015bniadaniowa w\u015br\u00f3d climate fiction. To nie jest powie\u015b\u0107, jakiej potrzebujemy, lecz\u00a0taka, na\u00a0jak\u0105 zas\u0142ugujemy.<\/p>

Tomek<\/strong>: Tylko czy ka\u017cda wizja przysz\u0142o\u015bci, m\u00f3wienia o\u00a0tym, co b\u0119dzie, b\u0105d\u017a o\u00a0tym, co mo\u017ce by\u0107, musi by\u0107 radykalna? M\u00f3wisz, \u017ce\u00a0to jest \u201epodej\u015bcie rodem z\u00a0TVN\u201d, ale pojawianie si\u0119 takich utwor\u00f3w \u015bwiadczy w\u0142a\u015bnie o\u00a0normalizowaniu poruszania \u201etych\u201d temat\u00f3w i\u00a0pokazaniu, \u017ce\u00a0mo\u017cna o\u00a0nich m\u00f3wi\u0107 j\u0119zykiem zrozumia\u0142ym dla odbiorcy wsp\u00f3\u0142czesnej popkultury.<\/p>

Bo te\u017c jeste\u015bmy przyzwyczajeni, \u017ce\u00a0literatura cz\u0119sto jest pisana z\u00a0punktu widzenia postaci znajduj\u0105cych si\u0119 raczej na\u00a0dole drabiny spo\u0142ecznej \u2013 zwyk\u0142ych ludzi radz\u0105cych sobie z\u00a0mniej lub bardziej trudnymi czasami, niekiedy nawet jako\u015b usytuowanych (bo jednak postaci mog\u0105ce sobie pozwoli\u0107 na\u00a0prze\u017cywanie kolejnych rozdzia\u0142\u00f3w ksi\u0105\u017cki, zamiast w\u00a0tym czasie pracowa\u0107 zawodowo \u2013 to jednak jest status co najmniej \u015bredni).<\/p>

Ale czy nie przyda\u0142oby si\u0119 wi\u0119cej w\u0142a\u015bnie rozpolitykowania, w\u00a0postaci prozy traktuj\u0105cej o\u00a0marketingowym kreowaniu polityki (co robi\u0142 Micha\u0142 Protasiuk w\u00a0Fikcji politycznej) czy te\u017c bohater\u00f3w wykorzystuj\u0105cych i\u00a0mniej lub bardziej popieraj\u0105cych to, co si\u0119 wok\u00f3\u0142 nich dzieje? Bo jednak gdyby\u015bmy mieli sprowadza\u0107 polityczno\u015b\u0107 tylko do\u00a0radykalizmu i\u00a0progresywno\u015bci, to troch\u0119 wracamy do\u00a0lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i\u00a0\u201esamotnych strzelc\u00f3w\u201d walcz\u0105cych ze\u00a0z\u0142em.<\/p>

Wracamy do\u00a0tematu odnoszenia si\u0119 do\u00a0wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci \u2013 \u017ce\u00a0bez przetwarzania jej, nie wychodzimy poza zamierzch\u0142\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107. Tylko wtedy trzeba do\u00a0ko\u0144ca zasypa\u0107 ten dziwaczny podzia\u0142 na\u00a0\u201efantastyk\u0119\u201d i\u00a0\u201eobyczajowo\u015b\u0107\u201d i\u00a0wiedzie\u0107, \u017ce\u00a0w\u0142a\u015bciwe wykorzystanie obu daje niesamowite efekty. Dlatego bardzo mi przykro, kiedy takie ksi\u0105\u017cki \u2013 skierowane do\u00a0starszego czytelnika, bo nie do\u00a0ko\u0144ca czuj\u0119 si\u0119 kompetentny w\u00a0wypowiadaniu si\u0119 na\u00a0temat literatury traktuj\u0105cej o\u00a0wchodzeniu w\u00a0doros\u0142o\u015b\u0107 \u2013 jak Olga i\u00a0osty Agnieszki Ha\u0142as gin\u0105 na\u00a0rynku, a\u00a0rewelacyjne Samosiejki Dominiki S\u0142owik s\u0105 kompletnie ignorowane w\u00a0\u015brodowisku i\u00a0doceniane tylko poza nim.<\/p>

Kurczak<\/strong>: A\u00a0kto ma by\u0107 radykalny, jak nie literatura? To zawsze tak dzia\u0142a, \u017ce\u00a0im wi\u0119ksze (bud\u017cetami i\u00a0widowni\u0105) medium, tym bli\u017cej \u015brodka i\u00a0czystej rozrywki. Nikt nie oczekuje od\u00a0M jak mi\u0142o\u015b\u0107, \u017ce\u00a0b\u0119dzie mia\u0142o ostre zdanie na\u00a0tematy spo\u0142eczne. Nowe my\u015bli zawsze przemieszczaj\u0105 si\u0119 od\u00a0niszy do\u00a0g\u0142\u00f3wnego nurtu. Je\u017celi w\u00a0niszach (jak fantastyka) nowe idee s\u0105 wyra\u017cane ostro\u017cnie i\u00a0sporadycznie, to nigdy nie przebij\u0105 si\u0119 dalej. \u017beby seriale takie jak Severance czy Bia\u0142y Lotos trafi\u0142y do\u00a0masowej publiczno\u015bci, najpierw w\u00a0niszy musia\u0142y powsta\u0107 zal\u0105\u017cki tych my\u015bli w\u00a0wersji bardziej radykalnej. W\u00a0drug\u0105 stron\u0119 to nie zadzia\u0142a.<\/p>

W\u00a0tym akurat aspekcie bardzo lubi\u0119 podzia\u0142 na\u00a0fantastyk\u0119 i\u00a0mainstream. Zacytuj\u0119 Davida Brina: \u201eKiedy inne gatunki maj\u0105 obsesj\u0119 \u00bbodwiecznych pyta\u0144\u00ab, SF mierzy si\u0119 z\u00a0mo\u017cliwo\u015bci\u0105, \u017ce\u00a0nasze dzieci mog\u0105 mie\u0107 zupe\u0142nie inne problemy i\u00a0priorytety ni\u017c my\u201d. Kultura g\u0142\u00f3wnego nurtu jest niezdolna do\u00a0krytycznej analizy zmian technologicznych (i\u00a0wynikaj\u0105cych z\u00a0nich zmian spo\u0142ecznych), jakie nas czekaj\u0105. Potrafi albo bezkrytycznie je przyjmowa\u0107 (jak Maciej \u201edr Oetker\u201d Kawecki), albo odrzuca\u0107 w\u00a0ca\u0142o\u015bci (TikTok zje nasze dzieci). Dlatego w\u0142a\u015bnie tak bardzo potrzebujemy dziedzictwa SF i\u00a0szerzej fantastyki.<\/p>

Grzesiek<\/strong>: Zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad waszymi wypowiedziami, bardziej sk\u0142aniam si\u0119 ku zdaniu Kurczaka, \u017ce\u00a0fantastyka jak najbardziej mo\u017ce by\u0107 radykalna. Jednocze\u015bnie boj\u0119 si\u0119, \u017ce\u00a0mog\u0119 tu wyj\u015b\u0107 na\u00a0hipokryt\u0119, bo sam w\u00a0doborze tekst\u00f3w do\u00a0\u201eBia\u0142ego Kruka\u201d jestem bardziej zachowawczy i\u00a0co poniekt\u00f3rzy, jak np. Magdalena Anna Sakowska (kt\u00f3ra w\u00a0Fudze. Powie\u015bci polifonicznej podejmowa\u0142a problemy spo\u0142eczne), musz\u0105 mnie czasem metaforycznie bi\u0107 po\u00a0\u0142bie, wskazuj\u0105c, \u017ce\u00a0dany tekst jest wa\u017cny, mimo i\u017c ma ci\u0119\u017cki \u0142adunek. Wracaj\u0105c do\u00a0tematu i\u00a0patrz\u0105c mi\u0119dzy Tomkiem a\u00a0Kurczakiem \u2013 zgadzam si\u0119, \u017ce\u00a0przyst\u0119pna forma Dzie\u0144 dobry TVN pozwoli dotrze\u0107 do\u00a0wi\u0119kszej liczby czytelnik\u00f3w. Co akurat W\u015bciek Magdaleny Salik pokaza\u0142, bo jego rozg\u0142os rozszed\u0142 si\u0119 bardziej i\u00a0by\u0142 widoczny w\u00a0r\u00f3\u017cnych mediach po\u00a0premierze. Z\u00a0drugiej strony faktycznie, je\u015bli wszystko b\u0119dzie owini\u0119te w\u00a0przys\u0142owiow\u0105 bawe\u0142n\u0119, to nie wywo\u0142a efektu, jaki autorzy zaanga\u017cowani chcieliby wywrze\u0107. Nie wiem, czy jest tutaj mo\u017cliwe odnalezienie z\u0142otego \u015brodka, bo trzeba by wybra\u0107 mi\u0119dzy zasi\u0119giem a\u00a0moc\u0105.<\/p>

Id\u0105c dalej z\u00a0analiz\u0105 naszego polskiego poletka. Po numerze socjologicznym \u201eBia\u0142ego Kruka\u201d doszed\u0142em do\u00a0wniosku, \u017ce\u00a0min\u0105\u0142 czas podchodzenia do\u00a0temat\u00f3w spo\u0142ecznych w\u00a0skali makro, bior\u0105cych ca\u0142o\u015b\u0107 kompleksowo, jak u\u00a0Zajdla czy Lema, a\u00a0zacz\u0105\u0142 si\u0119 etap skali mikro, czyli rozm\u00f3w o\u00a0konkretnych problemach, odci\u0119tych od\u00a0reszty. Widzimy to chocia\u017cby w\u00a0Perfekcyjnej harmonii Barbary Uzna\u0144skiej-Loch, gdzie mieli\u015bmy problem ma\u0142\u017ce\u0144stw, albo w\u00a0Oszuka\u0107 system Joanny Turchan, poruszaj\u0105cym trudny temat macierzy\u0144stwa, aborcji i\u00a0eugeniki. Wy\u0142amali si\u0119 Wojciech Moska z\u00a0Wolno\u015bci\u0105 s\u0142owa, gdzie ca\u0142a populacja by\u0142a pozbawiona zdolno\u015bci mowy i\u00a0porozumiewa\u0142a si\u0119 dzi\u0119ki wszczepionej w\u00a0m\u00f3zgi sieci, oraz Adam Fro\u0144 z\u00a0Rezerwatem geniuszy, gdzie w\u00a0\u017cartobliwy spos\u00f3b poruszy\u0142 temat spadku inteligencji niczym z\u00a0filmu Idiokracja.<\/p>

Kurczak jednak i\u00a0tak stwierdzi, \u017ce\u00a0numer by\u0142 bardziej psychologiczny ni\u017c socjologiczny.<\/p>

Przywo\u0142am jeszcze jedno opowiadanie z\u00a0\u201eBia\u0142ego Kruka\u201d, kt\u00f3re pasuje do\u00a0tematu pytania, a\u00a0mo\u017ce by\u0107 bardziej og\u00f3lne. Konkretnie z\u00a0numeru trzeciego. Mowa o\u00a0Polityku doskona\u0142ym Krzysztofa Jurewicza. Opowiadanie opublikowane w\u00a02018 roku m\u00f3wi o\u00a0\u015bwiadomej sztucznej inteligencji oraz przyznaniu jej praw, r\u00f3wnie\u017c tych wyborczych. Mamy do\u00a0czynienia z\u00a0histori\u0105 o\u00a0zagro\u017ceniach uzale\u017cnienia si\u0119 od\u00a0technologii. Opowiadanie z\u00a0mocnym twistem, kt\u00f3re mo\u017ce du\u017co powiedzie\u0107 o\u00a0potencjalnych wizjach przysz\u0142o\u015bci demokracji.<\/p>

Og\u00f3lnie, dzieje si\u0119 i\u00a0b\u0119dzie dzia\u0107 si\u0119 wi\u0119cej.<\/p><\/div><\/div>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

3. Jakie tematy?<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Jakie tematy obejmuj\u0105ce zagadnienia spo\u0142eczno-polityczne zauwa\u017cyli\u015bcie we\u00a0wsp\u00f3\u0142czesnej literaturze? A\u00a0czy mo\u017ce s\u0105 jakie\u015b istotne elementy \u015bwiata dooko\u0142a, kt\u00f3re w\u00a0naszej prozie kompletnie nie istniej\u0105, a\u00a0przejawiaj\u0105 si\u0119 gdzie indziej?<\/p><\/div><\/div>

Cranberry<\/strong>: Tak jak m\u00f3wili\u015bmy wy\u017cej, na\u00a0pewno kryzys klimatyczny. Szeroko poj\u0119te kwestie spo\u0142eczne zwi\u0105zane z\u00a0rolami p\u0142ciowymi (do\u017cyli\u015bmy czas\u00f3w, kiedy u\u017cycie w\u00a0j\u0119zyku polskim \u2013 akurat w\u00a0j\u0119zyku polskim! \u2013 feminatyw\u00f3w jest polityczne i\u00a0rozpala internety), to\u017csamo\u015bci\u0105 p\u0142ciow\u0105, orientacj\u0105 seksualn\u0105, prawami reprodukcyjnymi, prawami os\u00f3b z\u00a0niepe\u0142nosprawno\u015bciami. To jest \u2013 swoj\u0105 drog\u0105 \u2013 do\u015b\u0107 ciekawe, \u017ce\u00a0wrzuca si\u0119 to cz\u0119sto do\u00a0jednego worka, podczas gdy s\u0105 to kompletnie r\u00f3\u017cne zagadnienia, i\u00a0my\u015bl\u0119, \u017ce\u00a0mo\u017cna by nazwa\u0107 ten worek \u201eemancypacja\u201d.<\/p>

I\u00a0w\u0142a\u015bnie \u2013 z\u00a0racji zupe\u0142nie innego t\u0142a historycznego omija nas w\u00a0Polsce ca\u0142y temat emancypacyjny postkolonialny, rasowy, kulturowy i\u00a0bezpo\u015brednio polityczny, kt\u00f3ry przetacza si\u0119 teraz na\u00a0Zachodzie, a\u00a0do\u00a0nas docieraj\u0105 tylko pewne echa, kt\u00f3rych \u2013 powiedzmy sobie otwarcie \u2013 ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 z\u00a0nas, poza fachowcami, zupe\u0142nie nie rozumie, a\u00a0mimo to ka\u017cdy ma silne pogl\u0105dy na\u00a0temat tego, ile \u2013 hehehe, Inuitek lesbijek, hehehe \u2013 powinno by\u0107 w\u00a0serialach, kt\u00f3re w\u00a0og\u00f3le nie s\u0105 o\u00a0naszym kr\u0119gu kulturowym. Zawsze powtarzam, \u017ce\u00a0dopiero mocno po\u00a0trzydziestce zrozumia\u0142am, \u017ce\u00a0wyros\u0142am w\u00a0kraju, kt\u00f3ry na\u00a0skutek dzia\u0142a\u0144 Hitlera i\u00a0Stalina by\u0142 eksperymentem socjologicznym sam w\u00a0sobie \u2013 stosunkowo jednolity (dodatkowo na\u00a0si\u0142\u0119 ujednolicany), zamkni\u0119ty przed \u015bwiatem. To nie jest typowe ludzkie do\u015bwiadczenie \u2013 wyrastanie w\u00a0takim \u015brodowisku (kt\u00f3re samo w\u00a0sobie brzmi jak pomys\u0142 na\u00a0science fiction dystopijne!). Powinni\u015bmy zachowywa\u0107 w\u00a0tej kwestii pokor\u0119 w\u00a0komentowaniu temat\u00f3w, kt\u00f3rych nie znamy.<\/p>

Mam nadziej\u0119, \u017ce\u00a0mamy ju\u017c za\u00a0sob\u0105 czasy straszenia Uni\u0105 \u2013 autorzy chyba te\u017c lubi\u0105 je\u017adzi\u0107 po\u00a0nowych autostradach, nie ba\u0107 si\u0119 mafijnych strzelanin i\u00a0nie musie\u0107 non stop dawa\u0107 w\u00a0\u0142ap\u0119 \u2013 chocia\u017c mo\u017ce moja nadzieja jest na\u00a0wyrost, skoro widzia\u0142am, \u017ce\u00a0niekt\u00f3rzy nadal bohatersko nabijaj\u0105 si\u0119 z\u00a0PRL. Czy to jest takie \u015bwie\u017ce, na\u00a0czasie i\u00a0zrozumia\u0142e dla czytelnik\u00f3w przed czterdziestk\u0105?<\/p>

Tomek<\/strong>: To, co jest dominuj\u0105cym tematem politycznym w\u00a0wielu utworach, to s\u0105 r\u00f3\u017cne oblicza komentarzy na\u00a0temat \u017cycia we\u00a0wsp\u00f3\u0142czesnym kapitalizmie i\u00a0radzenia sobie z\u00a0jego odmianami \u2013 \u0141ukasz Kucharczyk pisze o\u00a0kapitalistycznej edukacji wy\u017cszej, a\u00a0Micha\u0142 Protasiuk o\u00a0styku technologii ze\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwem. Jest bardzo du\u017co tekst\u00f3w, szczeg\u00f3lnie opowiada\u0144, o\u00a0zagubieniu cz\u0142owieka i\u00a0niezrozumieniu przez niego dzisiejszego \u015bwiata \u2013 dla mnie to by\u0142 przewijaj\u0105cy si\u0119 motyw wi\u0119kszo\u015bci opowiada\u0144 w\u00a0socjologicznym \u201eBia\u0142ym Kruku\u201d.<\/p>

Za\u015b to, czego nie ma, to modele heterotopii \u2013 inne ni\u017c galopuj\u0105cy cyberpunk czy kolejne konsekwencje katastrofy klimatycznej. Wizja przysz\u0142o\u015bci, kt\u00f3r\u0105 prezentuje Istvan Vizvary w\u00a0Lagrange, jest dojmuj\u0105ca, ale szkoda, \u017ce\u00a0w\u00a0zasadzie jest jedyn\u0105 dominuj\u0105c\u0105.<\/p>

Kurczak<\/strong>: Nie zgodz\u0119 si\u0119. Akurat parodie akademii u\u00a0Kucharczyka wydaj\u0105 mi si\u0119 tak dalekie od\u00a0zaanga\u017cowania, jak to tylko mo\u017cliwe. Argumentowanie, \u017ce\u00a0przecie\u017c dziej\u0105 si\u0119 w\u00a0kapitalizmie, to ju\u017c troch\u0119 \u201es\u0142o\u0144 a\u00a0sprawa polska\u201d.<\/p>

Co do\u00a0tego, jakie tematy \u2013 odpowiem wymijaj\u0105co. Poruszamy wci\u0105\u017c za\u00a0ma\u0142o zaanga\u017cowanych temat\u00f3w i\u00a0robimy to zbyt ma\u0142o radykalnie. Zw\u0142aszcza pokazywanie alternatyw dla kapitalizmu idzie nam s\u0142abo. Rok temu do\u00a0Zajdla nominowany by\u0142 cyberpunk, kt\u00f3ry kompletnie nie rozumia\u0142, na\u00a0czym polega ten gatunek. Je\u017celi chodzi o\u00a0socjologicznego \u201eBia\u0142ego Kruka\u201d, mam wra\u017cenie, \u017ce\u00a0by\u0142 on wyj\u0105tkowo ma\u0142o socjologiczny. Poza wyj\u0105tkami du\u017co m\u00f3wi\u0142 o\u00a0jednostkach, o\u00a0ich psychologii, a\u00a0ma\u0142o o\u00a0spo\u0142eczno\u015bciach. Zupe\u0142nie jakby patronowa\u0142a mu Margaret Thatcher z\u00a0jej \u201eNie ma czego\u015b takiego jak spo\u0142ecze\u0144stwo. S\u0105 tylko pojedynczy m\u0119\u017cczy\u017ani, kobiety i\u00a0rodziny\u201d.<\/p>

Co do\u00a0tematu postkolonialno-kulturalnego, uwa\u017cam, \u017ce\u00a0siedz\u0105c w\u00a0p\u00f3\u0142 drogi mi\u0119dzy Wschodem a\u00a0Zachodem, z\u00a0w\u0142asn\u0105 kolonialn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 na\u00a0Wschodzie, mamy na\u00a0ten temat sporo do\u00a0powiedzenia. Trzeba tylko chcie\u0107. I\u00a0licz\u0119, \u017ce\u00a0nowe pokolenia autorek i\u00a0autor\u00f3w to potrafi\u0105. Citius, Altius, Fortius!<\/p>

Grzesiek<\/strong>: Z\u00a0pewno\u015bci\u0105 mo\u017cemy spodziewa\u0107 si\u0119 wi\u0119kszej liczby temat\u00f3w zwi\u0105zanych z\u00a0kryzysem klimatycznym. Wspomniany ju\u017c nieraz Istvan Vizvary w\u00a0swoim Lagrange. Listy z\u00a0Ziemi poruszy\u0142 ciekawy motyw wymierania ro\u015blin, nie tylko z\u00a0powodu zmian klimatycznych, ale r\u00f3wnie\u017c chor\u00f3b. Jak nieraz wspomina\u0142 w\u00a0wywiadach i\u00a0na\u00a0spotkaniach autorskich, ju\u017c teraz mamy przyk\u0142ady chor\u00f3b grzybiczych przetrzebiaj\u0105cych zbo\u017ca i\u00a0trawy. Og\u00f3lnie wizje klimatycznych postapokalips i\u00a0rozpad\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa na\u00a0plemiona mog\u0105 si\u0119 nie\u017ale u\u00a0nas zakorzeni\u0107. Tak samo fikcje klimatyczne, co zreszt\u0105 Fantazmaty pokaza\u0142y antologi\u0105 Gdy Ziemia mia\u0142a nas do\u015b\u0107.<\/p>

Z\u00a0kolei jestem pesymistycznie nastawiony do\u00a0tego, \u017ce\u00a0kiedykolwiek w\u00a0naszym kraju pojawi si\u0119 solarpunk pe\u0142n\u0105 g\u0119b\u0105. Jak wspomina\u0142em wcze\u015bniej, owa konwencja dzia\u0142a na\u00a0Zachodzie i\u00a0autorzy faktycznie staraj\u0105 si\u0119 pokaza\u0107 jakie\u015b alternatywy prezentuj\u0105ce \u017cycie bardziej zgodne z\u00a0natur\u0105. U\u00a0nas te\u017c s\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy mocno promuj\u0105 ten nurt, jak np. Pawe\u0142 Ngei, jednak jako\u015b nie widzimy wysypu ksi\u0105\u017cek lub opowiada\u0144, a\u00a0pojedyncze jask\u00f3\u0142ki wiosny nie czyni\u0105.<\/p>

Cranberry, a\u00a0potem Kurczak bardzo s\u0142usznie wspomnieli o\u00a0postkolonializmie, ale z\u00a0naszej polskiej perspektywy. Pe\u0142na zgoda, \u017ce\u00a0to mo\u017ce si\u0119 pojawi\u0107, a\u00a0nawet powinno. Czemu? Bo to b\u0119dzie oznacza\u0142o, \u017ce\u00a0zacz\u0119li\u015bmy proces pojednania z\u00a0naszymi najbli\u017cszymi s\u0105siadami ze\u00a0Wschodu, zw\u0142aszcza Ukrai\u0144cami. Oczywi\u015bcie tragedii, kt\u00f3re wydarzy\u0142y si\u0119 w\u00a0pierwszej po\u0142owie dwudziestego wieku, nie mo\u017cemy zapomnie\u0107, ale powinny one zosta\u0107 wyja\u015bnione do\u00a0ko\u0144ca. Zw\u0142aszcza \u017ce\u00a0nie ma dobrego i\u00a0z\u0142ego w\u00a0tym konflikcie. Mam tylko nadziej\u0119, \u017ce\u00a0historie, kt\u00f3re si\u0119 pojawi\u0105, b\u0119d\u0105 rozliczeniem obu stron, a\u00a0nie biczowaniem, \u017ce\u00a0tamci \u017ali, a\u00a0my ofiary \u2013 lub na\u00a0odwr\u00f3t. Miejmy te\u017c na\u00a0uwadze, \u017ce\u00a0to nie b\u0119dzie \u0142atwe. Zaboli do\u00a0\u017cywego wszystkich.<\/p>

My\u015bl\u0119, \u017ce\u00a0pojawi\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w\u0105tki zwi\u0105zane ze\u00a0sprawami spo\u0142ecznymi, ale one b\u0119d\u0105 bardziej jako t\u0142o lub przedstawiane po\u00a0\u0142ebkach ni\u017c wysuwane na\u00a0pierwszy plan.<\/p><\/div><\/div>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

4. Podsumowanie<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

I\u00a0co w\u00a0zasadzie z\u00a0tego wszystkiego wynika? Jakie daje nam to perspektywy na\u00a0przysz\u0142o\u015b\u0107 oraz czy potrafimy powiedzie\u0107, czym charakteryzuje si\u0119 nasza proza zaanga\u017cowana b\u0105d\u017a czego jej brakuje?<\/p><\/div><\/div>

Cranberry<\/strong>: Pod wp\u0142ywem naszej rozmowy, a\u00a0przede wszystkim komentarzy Kurczaka, nabra\u0142am rewolucyjnego zapa\u0142u i\u00a0owszem, bardzo ch\u0119tnie popr\u0119 apel do\u00a0autor\u00f3w, by pisali z\u00a0pazurem i\u00a0bez kompromis\u00f3w. Chocia\u017c od\u00a0razu zastrzegam \u2013 jak na\u00a0zachowawcze dzieci\u0119 najntis\u00f3w przysta\u0142o (urodzi\u0142am si\u0119 w\u00a01979 roku, ale formowa\u0142am si\u0119 w\u0142a\u015bnie w\u00a0najntisach, kt\u00f3re obiecywa\u0142y technokratycznym prymusom z\u0142ote g\u00f3ry), sama nijak nie b\u0119d\u0119 umia\u0142a na\u00a0ten apel odpowiedzie\u0107. Bo pisanie polityczne, ale nie \u0142opatologiczne, jest trudne! I\u00a0my\u015bl\u0119, \u017ce\u00a0wiele os\u00f3b si\u0119 ze\u00a0mn\u0105 zgodzi. Nie do\u015b\u0107, \u017ce\u00a0trzeba mie\u0107 jakie\u015b odpowiedzialnie przemy\u015blane pogl\u0105dy do\u00a0przekazania (chyba ju\u017c nie jeste\u015bmy w\u00a0wieku, kiedy odpowiedzi\u0105 na\u00a0wszystkie pytania jest zburzenie starego porz\u0105dku i\u00a0wiara, \u017ce\u00a0nowy sam z\u00a0siebie stanie si\u0119 lepszym \u2013 mo\u017ce dlatego, \u017ce\u00a0ogl\u0105dali\u015bmy ten proces na\u00a0w\u0142asne oczy i\u00a0sami byli\u015bmy cz\u0119\u015bci\u0105 tego, jak nie sta\u0142 si\u0119 lepszym), to jeszcze trzeba umie\u0107 te pogl\u0105dy nietandetnie opakowa\u0107 w\u00a0literatur\u0119.<\/p>

Jednak po\u00a0tych wszystkich zastrze\u017ceniach wierz\u0119, \u017ce\u00a0z\u00a0ka\u017cd\u0105 kolejn\u0105 dekad\u0105 czy pi\u0119ciolatk\u0105 przybywaj\u0105 nam kolejni m\u0142odzi autorzy, a\u00a0starsi rozwijaj\u0105 si\u0119 osobi\u015bcie i\u00a0literacko \u2013 wi\u0119c mo\u017ce nale\u017cy nawo\u0142ywa\u0107 i\u00a0ufnie czeka\u0107 na odpowiedzi.<\/p>

Tomek<\/strong>: Te\u017c mam wra\u017cenie, \u017ce\u00a0pod wieloma wzgl\u0119dami wci\u0105\u017c jeste\u015bmy w\u00a0latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych \u2013 wraz z\u00a0pokazywaniem uczucia rozczarowania \u015bwiatem, w\u00a0kt\u00f3rym \u017cyjemy, do\u00a0zachodz\u0105cych zmian, do\u00a0technologii (nawet je\u015bli ta technologia otacza nas i\u00a0aktywnie bierzemy udzia\u0142 w\u00a0uzale\u017cnianiu si\u0119 od\u00a0niej), wreszcie do\u00a0wzorc\u00f3w gatunkowych i\u00a0tego, jak powinna wygl\u0105da\u0107 w\u0142a\u015bciwa literatura.<\/p>

Z\u00a0jednej strony mamy wz\u00f3r literatury psychologicznej, mocno koncentruj\u0105cej si\u0119 na\u00a0prze\u017cyciach osobistych i\u00a0przemianach bohatera, a\u00a0z\u00a0drugiej \u2013 literatury przygodowej, w\u00a0kt\u00f3rej nie ma miejsca na\u00a0zastanawianie si\u0119, co tutaj si\u0119 u\u00a0licha dzieje.<\/p>

Na szcz\u0119\u015bcie czas p\u0142ynie nieub\u0142aganie, coraz wi\u0119cej autor\u00f3w i\u00a0czytelnik\u00f3w ma mo\u017cliwo\u015b\u0107 si\u0119gania po\u00a0nowsze rzeczy. Nie ma ju\u017c potrzeby m\u00f3wienia, \u017ce\u00a0polska fantastyka to tylko Andrzej Sapkowski czy Jacek Dukaj. Wydaje mi si\u0119, \u017ce\u00a0w\u00a0tym momencie najwi\u0119ksz\u0105 awangard\u0105 pisania wsp\u00f3\u0142czesnego s\u0105 ksi\u0105\u017cki Katarzyny Wierzbickiej czy Magdaleny Kubasiewicz \u2013 i\u00a0mam nadziej\u0119, \u017ce\u00a0ten nurt b\u0119dzie dalej szed\u0142 do\u00a0przodu i\u00a0b\u0119dziemy mieli mocn\u0105 literatur\u0119 polsk\u0105 i\u00a0wsp\u00f3\u0142czesn\u0105.<\/p>

Oby jak najwi\u0119cej takich ksi\u0105\u017cek i\u00a0jak najmniej kalek literatury angloj\u0119zycznej.<\/p>

Grzesiek<\/strong>: B\u0119d\u0119 podtrzymywa\u0142 swoj\u0105 tez\u0119, \u017ce\u00a0jeste\u015bmy na\u00a0pocz\u0105tku okresu zwy\u017ckowego, dzi\u0119ki coraz bardziej powszechn aktywizmowi. Oczywi\u015bcie kwesti\u0105 jest, jaka ta proza zaanga\u017cowana b\u0119dzie. Czy bardziej po\u00a0\u0142ebkach i\u00a0nachalna, czyli tandetna, rozwodniona i\u00a0owini\u0119ta w\u00a0bawe\u0142n\u0119, czy mo\u017ce wiedziona duchem nowej rewolucji, kt\u00f3ry poci\u0105gnie masy.<\/p>

O\u00a0bogowie, a\u017c przez moment sam te\u017c poczu\u0142em pewnego rodzaju rewolucyjne ci\u0105goty. Zwr\u00f3\u0107my jednak uwag\u0119, \u017ce\u00a0mimo i\u017c teksty zaanga\u017cowane jak najbardziej mog\u0105 si\u0119 coraz cz\u0119\u015bciej pojawia\u0107, to by mog\u0142y cho\u0107 do\u00a0u\u0142amka ludzi dotrze\u0107, trzeba zar\u00f3wno zapewni\u0107 platform\u0119 do\u00a0ich publikacji, jak i\u00a0selekcj\u0119 oraz redakcj\u0119. Przy pracach nad numerem socjologicznym \u201eBia\u0142ego Kruka\u201d (r\u00f3wnie\u017c oceniaj\u0105c siebie, jako redaktora naczelnego) doszed\u0142em do\u00a0wniosku, \u017ce\u00a0to wcale nie jest \u0142atwe zadanie, bo na\u00a0ka\u017cdym z\u00a0tych etap\u00f3w mo\u017ce co\u015b nie zadzia\u0142a\u0107. Mo\u017ce nie by\u0107 miejsca, kt\u00f3re przyjmie utwory poruszaj\u0105ce trudne tematy spo\u0142eczne i\u00a0polityczne. Mi\u0119dzy innymi z\u00a0obawy przed atakami. W\u00a0selekcji tekst\u00f3w kto\u015b uzna, \u017ce\u00a0to wcale nie jest wa\u017cny temat lub \u017ce\u00a0zosta\u0142 \u017ale przedstawiony, i\u00a0po\u00a0prostu utw\u00f3r odrzuci. Mo\u017ce trafi\u0107 si\u0119 redaktor, kt\u00f3ry nie zrozumie problemu zawartego w\u00a0opowiadaniu lub powie\u015bci i\u00a0wymusi zmiany, przez kt\u00f3re ca\u0142o\u015b\u0107 straci swoje pierwotne przes\u0142anie lub zostanie ono rozwodnione.<\/p>

Trzeba jednak pr\u00f3bowa\u0107, bo literatur\u0119 i\u00a0\u015bwiat buduj\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy chc\u0105 na\u00a0niego wp\u0142yn\u0105\u0107, cho\u0107 czasem nie\u017cyczliwi rzucaj\u0105 k\u0142ody pod nogi.<\/p>

Kurczak<\/strong>: Fantastyka to cz\u0119sto nasze sny przekute w\u00a0tekst. Kiedy pozwalamy, \u017ceby dominowa\u0142y w\u00a0niej koszmary, \u017ceby karmi\u0142a t\u0142ustego potwora naszego strachu, dziej\u0105 si\u0119 rzeczy w\u00a0rodzaju \u201edziad\u00f3w fantastyki\u201d \u2013 przera\u017caj\u0105ce, cho\u0107 czasem te\u017c pi\u0119kne, jak tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Philipa K. Dicka. Fantastyka nie mo\u017ce ba\u0107 si\u0119 zmian, musi pozwoli\u0107, by nasze marzenia wypchn\u0119\u0142y j\u0105 do\u00a0przodu, na\u00a0firmament. Dzi\u0119ki temu b\u0119dziemy mogli wytycza\u0107 wed\u0142ug niej drog\u0119. Chcia\u0142bym, \u017ceby w\u00a0fantastyce nast\u0119pnych lat by\u0142o wi\u0119cej marze\u0144 ni\u017c koszmar\u00f3w.<\/p><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>

\u00a0<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zaanga\u017cowani czy eskapistyczni W\u0105tki spo\u0142eczno-polityczne we wsp\u00f3\u0142czesnej polskiej literaturze oko\u0142ofantastycznej. Artyku\u0142 pochodzi z: Emarginacje tom 1:\u00a0Dlaczego warto czyta\u0107 polskich autor\u00f3w? Uczestnicy Wielkiej Dyskusji Anna Nieznaj Cranberry Lubelska autorka fantastyki, recenzentka …<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"parent":1448,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-1459","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/emarginacje.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1459","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/emarginacje.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/emarginacje.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/emarginacje.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/emarginacje.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1459"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/emarginacje.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1459\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1569,"href":"https:\/\/emarginacje.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1459\/revisions\/1569"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/emarginacje.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1448"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/emarginacje.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1459"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}